الف) علل شکل‌گیری نهضت تعاونی:

نهضت تعاون به شکل و مفهوم جدید، موضوعی است که از زمان انقلاب صنعتی اروپا شکل گرفته‌است. انقلاب صنعتی اگر چه موجب خیز اقتصادی شد، لکن نابسامانیها و مشکلات خاص خود را به دنبال داشته‌است. از یک سو، به وجود آمدن واحدهای جدید صنعتی و استفاده از کار ماشین به جای انسان منجر به بیکاری و آوارگی هزاران کارگر صنایع دستی شد؛ همچنین به نام احترام به آزادی و مالکیت فردی، اراضی کشاورزی بسیار، که مالک بخصوصی نداشت و کشاورزان به طور دسته‌جمعی بر روی آنها کار میکردند، به مالکیت صاحبان قدرت درآمد و این امر باعث بیکار شدن کشاورزان و هجوم آنها به شهرها و گسترش بیکاری شد. از سوی دیگر به دلیل ممنوع بودن تشکیل انجمن‌ها و اتحادیه‌ها و عدم مداخله دولت ]تحت عنوان رعایت اصل آزادی فردی و ضرورت اجتناب دولت از مداخله در امور اقتصادی[، کارگران صنایع از هیچ حمایتی برخوردار نبودند و راهی برای احقاق حقوقشان نداشتند. این روند موجب شد تا ره آورد انقلاب صنعتی عنی‌تر شدن اغنیا و فقیرتر شدن فقرا باشد.

بحرانهای ناشی از انقلاب صنعتی در نیمه اول قرن 19 به اوج خود رسید و سه بازتاب عمده اجتماعی از طریق مردم را به همراه داشت که عبارتند از پیدایش سندیکاهای کارگری به منظور دفاع از حقوق کارگران، پیدایش احزاب سیاسی برای رساندن پیام گروههای مختلف و همچنین «پیدایش نهضت تعاون» برای پیشگیری از اختلاف فاحش طبقاتی.

ب) ارزشها و اصول بین‌المللی تعاون:

بدنبال بحرانهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی، اولین تعاونی در سال 1844 در انگلستان شکل گرفت و ارزشها و اصولی را تعیین کرد؛ بدنبال آن شکل‌گیری تعاونیها گسترده شد تا اینکه در سال 1895 میلادی، تعاونیها، زیر نظر سازمان ملل متحد، اتحادیه بین‌المللی تعاون (ICA) را تأسیس کردند. این اتحادیه، اصلی‌ترین سازمان جنبش تعاونی در جهان است و ارزشها و اصول تعاون را تبیین و ترویج میکند.

از نظر اتحادیه بین‌المللی تعاون، تعاونی، اجتماع مستقل و داوطلبانه افرادی است که به منظور تأمین نیازها و نیل به اهداف اقتصادی ـ اجتماعی ـ  فرهنگی مشترک خود از طریق تاسیس، اداره و نظارت دموکراتیک موسسه‌ای با مالکیت مشاع مبتنی بر ارزشهای خودیاری، دموکراسی، برابری و عدالت، انصاف، اتحاد، ارزشهای اخلاقی، صداقت، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، دگرخواهی و آزادی با همدیگر توافق می‌کنند.

اصول امروزی تعاون یعنی رهنمودهایی که تحقق ارزشها را عملی می کند عبارتند از:

1ـ عضویت آزاد و داوطلبانه متقاضیان عضویت و بهره‌مندی آنها از خدمات و تسهیلات تعاونی در جهت رفع نیازها و اهداف مشترک

2ـ کنترل تعاونی توسط حضور دمکراتیک اعضا (حاکمیت اعضا)

3ـ مشارکت اقتصادی اعضا

4ـ خودگردانی و استقلال تعاونی (خود اتکایی و عدم تأثیر پذیری از مراکز قدرت غیر)

5ـ آموزش، کارورزی و اطلاع رسانی در تعاونی (توانمندسازی مستمر)

6ـ همکاری تعاونی‌ها با هم (یکپارچگی و خوداتکایی بخش تعاونی)

7ـ توجه به مسایل جامعه

با توجه به ارزشهای تعاونیها، نقش آنها در جهان، نقشی شناخته شده و عمدتاً معطوف به امور زیر است:

نقش در رشد اقتصادی؛ فقرزدایی؛ اشتغال مولد؛ یکپارچگی اجتماعی؛ ایجاد فرصتهای برابر اقتصادی؛ کاهش تصدی دولت بویژه در بهداشت و درمان، آموزش و سایر تصدیهای اجتماعی؛ تقویت کارآفرینی و مدیریت؛ شکل گیری و بهبود کیفیت جامعه مدنی؛ پیشگیری از چالش جهانی شدن و تبدیل آن به فرصت؛

بطور خلاصه تعاونی‌ها از بعد اقتصادی به عدالت،  از حیث سیاسی به آزادی و از حیث فرهنگی به ارزشهای اخلاقی و دینی توجه دارند و تعاونی بهترین جلوه گاه پیوند مناسب بین اقتصاد، فرهنگ و سیاست است.

در سازمانهای تعاونی یک نوع انضباط اجتماعی وجود دارد که افراد با طیب خاطر به آن تن در میدهند و این خود یکی از عوامل توسعه به شمار میرود در صورتیکه دولت نمی‌تواند چنین انضباطی را به وجود آورد.

تعاونی در عین حال که به اهمیت سرمایه به عنوان یک وسیله اعتراف دارد ولی به سرمایه اجازه تاخت و تاز و حاکمیت را نمی‌دهد. اگر چه سرمایه‌های کوچک به تنهایی قدرت ایستادگی و مقاومت در برابر سرمایه‌های بزرگ را ندارند لیکن در اقتصاد تعاونی سرمایه کوچک افراد جمع می‌شود تا اندک اندک خیلی شود و قطره قطره سیلی گردد و وزن سنگین رقابت را تحمل کند.

ج) ویژگیهای تعاون در ایران:

نهضت تعاون نهضتی بین‌المللی است و قبل از انقلاب اسلامی نیز در ایران تا حدی رواج داشته‌است لکن اصطلاح «بخش تعاونی» و تأکید بر اینکه یکی از پایه‌های اقتصادی کشور باشد منحصراً محصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است و آنگونه که در مذاکرات تدوین قانون اساسی و متن اصل 43 آن آمده‌است هدف بخش تعاونی، حاکمیت انسان بر سرمایه، عدالت گرایی، پیشگیری از تمرکز ثروت در دست عده‌ای خاص و نیز جلوگیری از کارفرمایی مطلق دولت در اقتصاد ملی بوده‌است.

د) ساختار موجود بخش تعاونی:

 علیرغم تأکید قانون اساسی جمهوری اسلامی، بخش تعاونی در ایران، یکپارچه نیست؛ بعضی از تعاونیها از قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی  مصوب 1370 و اصلاحات بعدی آن پیروی می‌کنند و تحت نظارت وزارت تعاون می‌باشند. بعضی دیگر از تعاونیها از قانون شرکتهای تعاونی مصوب 1350 و اصلاحات بعدی آن پیروی می کنند و تحت نظارت وزارت جهادکشاورزی می‌باشند (تعاونیهای روستایی و تعاونیهای تولید کشاورزی). بعضی از تعاونیها نیز تحت نظارت وزارت جهادکشاورزی‌اند لکن جایگاه تبعیت قانونی آنها مبهم است (تعاونیهای فرش دستباف روستایی و تعاونیهای عشایری).متأسفانه هیچ ارتباطی بین تعاونیهای تحت پوشش وزارت تعاون و تعاونیهای تحت پوشش وزارت جهاد کشاورزی وجود ندارد.

بخش تعاونی در ایران، هم اکنون به مجموعه‌ای از شرکتها، اتحادیه‌های تعاونی و اتاقهای تعاون اطلاق میگردد.

شرکتهای تعاونی:

بر اساس قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران، شرکتهای تعاونی تحت پوشش وزارت تعاون با عضویت اشخاص حقیقی و یا حقوقی غیر دولتی شکل می‌گیرند.

از نظر نوع فعالیت، تعاونیها به دو دسته تولیدی و توزیعی تقسیم شده‌اند؛ همچنین در انواع بخش‌ها و زیر بخش‌ها ـ باستثناء بانکداری و بیمه ـ فعالیت می‌کنند.

از نظر نوع هدف، به انواع ذیل تقسیم شده‌اند:

ـ تعاونیهای با هدف اشتغالزایی برای اعضا خود؛ این تعاونیها با تشکل بیکاران جویای کار فاقد سرمایه کافی، در انواع فعالیت‌ها حضور دارند.

ـ تعاونیهای با هدف تأمین نیاز و ارتقاء رقابت‌پذیری بنگاههای اقتصادی کوچک و متوسط؛ این تعاونیها با تشکل صاحبان مشاغل و بنگاههای کوچک و متوسط از قبیل کشاورزان، صیادان، تولیدکنندگان صنعتی، صنوف و سایر مشاغل و حرف در هر یک از رشته‌های فعالیت‌، عمدتاً به فعالیت توزیعی و خدمات به اعضا می پردازند.

ـ تعاونیهای با هدف تأمین نیازهای رفاهی اعضا؛ این تعاونیها با تشکل کارگران، کارکنان دولت و سایر آحاد جامعه عمدتاً در رشته‌های بازرگانی (تعاونیهای مصرف)، ساخت و ساز مسکن (تعاونیهای مسکن) و فعالیت‌ اعتباری (تعاونیهای اعتبار) فعالیت می‌کنند.

با توجه به موارد مذکور در فوق، طبقه‌بندی تعاونیها براساس طبقه بندی دفتر آمار و اطلاعات وزارت تعاون در 13 گرایش ذیل می‌باشد:

1ـ کشاورزی؛ 2ـ صنعتی؛ 3ـ معدنی؛ 4ـ عمرانی؛ 5ـ فرش دستباف؛ مشتمل بر تولید فرش دستباف و تأمین نیاز تولید کنندگان فرش دستباف 6ـ خدمات؛ مشتمل بر تعاونیهای اشتغالزای خدماتی و تعاونیهای تأمین نیاز مشاغل خدماتی 7ـ تأمین نیاز تولید کنندگان؛ مشتمل بر تولیدکنندگان بخش کشاورزی، تولید کنندگان رشته‌های صنعتی، صنوف تولیدی و خدمات فنی 8ـ تأمین نیاز مصرف کنندگان؛ مشتمل بر تعاونیهای مصرف کارمندی، مصرف کارگری، مصرف محلی، مصرف آزاد، مرزنشینان، صنوف توزیعی 9ـ حمل و نقل؛ مشتمل بر تعاونیهای اشتغالزای حمل و نقل و تعاونیهای تأمین نیاز خودروداران (کامیون، وانت، تاکسی‌،...)10ـ مسکن؛ مشتمل بر تعاونیهای مسکن کارگری، کارمندی و آزاد11ـ اعتبار ؛ مشتمل بر تعاونیهای اعتبار کارگری، کارمندی و آزاد 12 ـ مصرف آموزشگاهی13 ـ چند منظوره.

اتحادیه‌های تعاونی:

شرکتهای تعاونی با موضوع فعالیت‌ واحد مطابق قانون می‌توانند  اتحادیه شرکتهای تعاونی در سطح شهرستان و یا استان و همچنین اتحادیه های مرکزی و سراسری را در سطح کشور ایجاد کرده و یا به عضویت آنها درآیند.

اتاقهای تعاون:

بنا به قانون بخش تعاونی، مجموع شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی تحت نظارت وزارت تعاون، اتاق تعاون مرکزی را در تهران ایجاد کرده‌اند و شعب آن در استانها تحت عنوان اتاقهای تعاون استانها فعالیت می‌کنند.

هـ ـ عملکرد موجود بخش تعاونی

* تا پایان سال 1383، تعداد شرکتها و اتحادیه‌های ثبت شدة تحت پوشش وزارت تعاون 98679 تعاونی با تعداد 5/14 میلیون عضو  بوده است.

*  نتایج حاصل از یک مطالعه علمی وزارت تعاون نشان میدهد سهم بخش تعاونی ]تعاونیهای تحت پوشش وزارت تعاون[ در تولید ناخالص داخلی در سال1373، 6/1 درصد، در سال 1375، 82/2 درصد و در سال 1377، حدود 5/3 درصد بوده است؛ برآن اساس در پایان سال 1383، این سهم را حدود 5/5 درصد تخمین می‌زنند.

*  علاوه بر تعاونیهای تحت نظارت وزارت تعاون، بیش از 5 هزار تعاونی با حدود 4 میلیون عضو نیز تحت عناوین «تعاونیهای روستایی»، «فرش دستبافت  روستایی» «تعاونیهای عشایری» و «تعاونیهای تولید کشاورزی» تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی فعالیت می‌کنند.

* شرکتها و اتحادیه‌های تعاونی باستثناء موارد صدر اصل 44 قانون اساسی تقریباً در همة بخش‌های اقتصادی فعالیت‌ می‌کنند؛ اگر چه براساس تفسیری که تاکنون شورای نگهبان قانون اساسی داشته‌است حق فعالیت در بخش خدمات بویژه در بانکداری و بیمه را نداشته‌اند.

* طی سالهای برنامه سوم عملکرد تعاونیهای تحت پوشش وزارت تعاون بشرح زیر بوده‌است:

·    جمعاً 42 هزار تعاونی و 9/2 میلیون عضو به تعاونیها اضافه شده و تعداد تعاونیها به بیش از 98 هزار و تعداد اعضای آنها به بیش از 5/14 میلیون بالغ گردیده است.

·       جمعاً حدود 300 هزار فرصت شغلی جدید از طریق تشکلهای تعاونی ایجاد شده است

·    تعداد بیش از 180 هزار واحد مسکونی از طریق تعاونیهای مسکن در اختیار اعضای آنها قرار گرفته‌است و  در پایان برنامه، حدود 300 هزار واحد مسکونی نیز در دست احداث بوده است.

·       حدود 3 میلیارد دلار صادرات غیر نفتی نیز از طریق تعاونیها صورت گرفته است.